לזכּרון די קרבנות פֿון דער שׂריפֿה אין דער טרײַענגל שערטווייסט־פֿאַבריק פֿון 1911Mourning the victims of the 1911 Triangle Shirtwaist Factory fire
לייענט וואָס דער פּאָעט מאָריס ראָזענפֿעלד האָט געשריבן גלײַך נאָך דער שריפֿה, וואָס האָט אומגעבראַכט 146 מיידלעך.
אַ פּראָטעסט לזכּרון די קרבנות פֿון דער שׂריפֿה פֿון דער „טרײַענגל שירטווייסט פֿאַבריק“, דעם 5טן אַפּריל 1911 Demonstration of Protest and Mourning for Triangle Shirtwaist Factory Fire of March 25, 1911, 04-05-1911 Photo by the U.S. National Archives
דעם 25סטן מערץ וועט ווערן 105 יאָר זינט דער שרעקלעכער טראַגעדיע — די שׂריפֿה אינעם טרײַענגל־שוירטווייסט־פֿאַבריק, אין 1911. 146 יונגע אַרבעטאָרינס, ס׳רובֿ ייִדישע און איטאַליענישע, זענען אומגעקומען, ווען די טיר, וואָס האָט באַדאַרפֿט בלײַבן אָפֿן זיך צו ראַטעווען אין אַזאַ פֿאַל, האָבן די סוועטשאַפּ־באַלעבאַטים געהאַלטן פֿאַרשלאָסן.
צו יענער צײַט, האָט דער פּאָעט מאָריס ראָזענפֿעלד געאַרבעט אין „פֿאָרווערטס“ סײַ ווי אַ זשורנאַליסט, סײַ ווי אַ פּאָעט. ער איז אָנגעקומען צו דער שׂרפֿה, בעת די טראַגעדיע איז פֿאָרגעקומען און האָט במשך פֿון עטלעכע וואָכן געשריבן עטלעכע אַרטיקלען און לידער וועגן דער טראַגעדיע. מיר דרוקן דאָ אַן אויסצוג פֿון זײַן אַרטיקל, וואָס איז געווען געדרוקט אויף דער ערשטער זײַט פֿונעם „פֿאָרווערטס“, אַ וואָך נאָך דער טראַגעדיע, און אַן אויסצוג פֿון אַ פּאָעמע וואָס ער האָט געשריבן אין אָנדענק פֿון די אומגעקומענע מיידלעך.
זינט עס זײַנען אין ניו־יאָרק איבער הונדערט לעבנס פֿאַרברענט געוואָרן צוליב דער צוגעשלאָסענער טיר, וואָס האָט לויט דעם געזעץ געזאָלט זײַן אָפֿן, קוק איך מיט פֿאַרדאַכט אויף אַ טיר, אויפֿן געזעץ און אויף פֿײַער.
איך באַטראַכט זיי אַלע פֿאַר איבעריקע זאַכן.
וואָס טויג מיר אַ טיר, אַז זי איז פֿאַרשפּאַרט? וואָס טויג דאָס געזעץ ווען מען פֿירט אים נישט דורך? און פֿײַער… יאָ, מיר דאַכט, אַז מענטשן ווייסן נישט וואָס צו טאָן מיט זייער פֿײַער…
איך האָב פֿון אייביק אָן געוווּסט, אַז מיט פֿײַער שפּילט מען זיך נישט. איצט אָבער ציטער איך פֿאַר דעם וואָרט פֿײַער. איך קען קיין נאַכט נישט שלאָפֿן. פֿײַערדיקע חלומות שרעקן מיך, זיי פֿאַרברענען מײַן מנוחה און איך ליג און שוידער.
מיר דאַכט, אַז הימל און ערד האַלטן אין אײַן ברענען, אַז עס פֿלאַקערן די זון, די לבֿנה און די שטערן, אַז די מלאכים שפּרינגען ברענענדיק פֿון די הימלשע פֿענצטער אויף דער ערד און פֿאַלן אַרונטער טויטע… און די אַמבולאַנסן פֿירן זיי אַוועק אין מאָרג (מתים־שטיבל).
מיר דאַכט, אַז גאָט אַליין איז אײַנגעהילט אין אַ פֿײַערדיקן טלית און ברענט. ברענט און גיסט מיט פֿײַערדיקע טרערן, וואָס פֿאַלן אַרײַן און פֿאַרלירן זיך אין זײַן וועלטן־גרויסער, פֿלאַקערדיקער באָרד, און פֿון זײַנע נאָזלעכער זעצט אַ רויך ווי פֿון אַ צוויי וווּלקאַנען.
איך זע ווי די גאַנצע פּמליא־של־מעלה קרימט זיך, דרייט זיך מיט גסיסה־שמערצן אין אַ ים פֿלאַמען, ווי די כּרובֿים און שׂרפֿים און חיות־הקודש צאַפּלען מיט די פֿלאַמענדיקע פֿעדערן, רײַסן זיך די אָנגעצונדענע האָר פֿון די ברענענדיקע קעפּ און קלאַפּן פֿאַרצווייפֿלט מיט די רויטע, פֿײַערדיקע פֿליגל אין אַ שווערער, גרויסער, אײַזערנער טיר און די טיר איז פֿאַרשלאָסן… דער שׂטן האָט איר פֿאַרשלאָסן און באַהאַלטן דעם שליסל…
איך זע ווי די „אופֿנים“ און „גלגלים“, די „הימלשע רעדער“ דרייען זיך און פֿלאַקערן, און מיר דאַכט, אַז דאָס זײַנען שנײַדער־מאַשינען, און אין די ברענענדיקע, צום טויט־שפּרינגנדיקע מלאכים דערקען איך די פּנימער פֿון די פֿאַרשׂרפֿעטע אַרבעטער־מיידלעך, די טעכטער פֿון דער ייִדישער גאַס אין דער בלוטיקער פֿון פֿרויען־יאַקעס פֿון וואַשינגטאָן פּלייס.
איך שרײַ, איך ליאַרעם, איך וויין, איך פֿלוך, איך לאַך און כאַפּ זיך אויף אין היסטעריע.
פֿײַער… פֿײַער…
וואָס איז אייגנטלעך פֿײַער? איז דאָס אַ ברכה? איז דאָס אַ קללה?
די תּורה איז געגעבן געוואָרן אין פֿײַער, די אינקוויזיציע האָט געהערשט אין פֿײַער.
פֿײַער איז די נשמה פֿון דער וועלט. אין פֿײַער גייט אויף דער טאָג און מיט אַ פֿײַער פֿאַרגייט ער.
דאָס לעבן פֿון יעדן באַשעפֿעניש איז פֿײַער.
דער מענטש, אין וועמען זײַן פֿײַער האָט אויסגעברענט, דער האָט אויפֿגעהערט צו „זײַן“.
אַפֿילו די מילב האָט אין זיך אַ קליינעם לאָקאָמאָטיוועלע מיט פֿײַער, וואָס טרײַבט איר דורכן לעבן.
ליבע איז פֿײַער, דענקען — פֿײַער, אַרבעט — פֿײַער, האַס — פֿײַער, ראַכע (נקמה) — פֿײַער. אַלץ איז פֿײַער, אַפֿילו דאָס וואַסער: מיר גיסן אין זיך וואַסער צו פֿאַרלענגערן אונדזער פֿײַער. די דורשטיקע ערד טרינקט וואַסער, כּדי צו האָבן גענוג פֿײַער אַרויסצוגעבן אירע געוויקסן.
איך קען דאָס קלענסטע ליד נישט זינגען, ווען איך זאָל נישט דערפֿילן אין דער נשמה אַ ברען, אַ פֿײַער, דעם הייליקן פֿײַער פֿון שאַפֿן.
איך פֿאַרגעטער דעם פֿײַער, ער איז דער סימבאָל פֿון טעטיקייט, פֿון שטרעבן, פֿון שטײַגן, פֿון גיין אַרויף, הויך, הויך הימלווערטס…
אָבער איך פֿאַרער נאָר אין פֿײַער דאָס שאַפֿערישע און נישט דאָס צעשטערנדיקע. איך בענטש אים ווען ער גיט, אָבער נישט ווען ער נעמט. איך בענטש אים אויפֿן סיני און פֿלוך אים (שעלט אים) אויפֿן שײַטער־הויפֿן.
איצט פֿאַרדאַם איך אים. ער האָט פֿאַרצערט אַ פֿאַבריק מיט אַרבעטער־מיידלעך. ער האָט פֿאַרוואַנדלט ניו־יאָרק אין אַ לוויה־שטאָט און איז געוואָרן די קללה פֿון דער מענטשהייט.
ברעכט אויף די טיר און באַפֿרײַט זיך!
און אָט איז דאָס ליד וואָס משה ראָזענפֿעלד האָט דעמאָלט אָנגעשריבן:
די פֿאַרשלאָסענע טיר (פֿײַער־געדאַנקען איבער פֿאַרברענטע אַרבעטער)
דער פֿײַער בושעוועט אָן שיעור
עס זעצט דער רויך, די העל דערוואַכט.
מען שפּאַרט זיך צו דער רעטונגס־טיר,
אומזיסט! אָ, וויי, זי איז פֿאַרמאַכט!
מען שרײַט, מען ראַנגלט זיך, מען פֿאַלט,
אין טײַוולס בלוטיקן געצעלט.
מען בלײַבט אין זײַן פֿאַרפֿלוכטן גוואַלט,
אַיעדער אויסגאַנג איז פֿאַרשטעלט.
מען לויפֿט, מען ווייס אַליין ניט וווּ,
און יעדע האָפֿענונג איז גענאַרט.
די שווערע גיהנום־טיר איז צו,
דער אַשמדאַי האָט איר פֿאַרשפּאַרט.
ניט רופֿט דעם שוואַרצן שד צום דין!
אַ שאָד די מי, ער איז גערעכט…
צו דער פֿאַרמאַכטער טיר אַהין!..
און אַלע, פּונקט ווי איינער, ברעכט!
מען בלײַבט אין דעם גיהנום־בראַנד
כּל־זמן דער שלאָס איז אים געטרײַ…
קומט אַלע גלײַך, לייגט צו אַ האַנט!
ברעכט אויף די טיר און איר זײַט פֿרײַ…
די העל איז נאָר אַ העל ווי לאַנג
דער שלאָס פֿון טײַוול הענגט אויף איר.
געפֿערלעך איז איר פֿלאַם, איר צוואַנג
נאָר בײַ אַ צוגעמאַכטער טיר…
אַ צווייט ליד וואָס מאָריס ראָזענפֿעלד האָט אָנגעשריבן וועגן דער שׂריפֿה האָט די פֿאָרשערין און זאַמלערין פֿון ייִדישע לידער, חנה מלאָטעק, אָפּגעדרוקט אינעם פֿאָרווערטס אין 2011 — פּונקט הונדערט יאָר נאָך דעם אומגליק, אינעם אַרטיקל, קינות וועגן דעם טרײַענגל־פֿײַער. דאָס ליד געפֿינט זיך אויף דער פּלאַטע „דאָס גאָלדענע לאַנד“ פֿון יאָסל מלאָטעק:
די רויטע בהלה (אויף פֿאַרברענטע פֿאַבריק־מיידלעך אין ניו־יאָרק)
ניט קיין שלאַכט, ניט קיין פֿאַרטײַוולטער פּאָגראָם
האָט אָנגעפֿילט די גרעסטע שטאָט מיט קלאָגן,
די ערד האָט ניט געציטערט אין איר תּהום,
עס האָט קיין בליץ, קיין דונער ניט געשלאָגן;
סע האָבן קיין שוואַרצע וועטער־וואָלקנס ניט געקראַכט,
און קיין קאַנאָנען ניט די לופֿט צעאַקערט —
אָ, ניין! דאָס האָט אַ מוראדיקע העל דערוואַכט,
אַ שקלאַפֿן־נעסט מיט שקלאַפֿן ווילד געפֿלאַקערט,
דאָס האָט דער גאָלד־גאָט מיט אַ בראַנד־געלעכטער
געפֿרעסן אונדזערע זין און טעכטער,
געלעקט די לעבנס מיט זײַנע רויטע צונגען —
זיי זײַנען אין דעם טויט געשפּרונגען,
אין זײַן שויס געדרונגען,
ער האָט זיי געכאַפּט, געלאַכט, געזונגען…
ער האָט זיי פֿאַרשלונגען.
* * *
זיי זײַנען געזעסן אין זייער יאָך פֿאַרטיפֿט,
זייער שווייס האָט געטריפֿט —
אין דעם פֿאַרטויבנדן געזשום
פֿון מאַשינען אַרום, —
ווען צען שטאָק אין דער הויך,
האָט זיי פֿאַרוויקלט דער רויך,
פֿאַרשפּונען דער פֿלאַם,
און אַ גלוטיקער ים
געפֿרעסן, גענאַשט,
פֿאַרקוילט, פֿאַראַשט!
* * *
שוועסטער מײַנע! יונגע שוועסטער!
מײַנע יונגע ברידער!…
טרויערט מײַנע לידער!
יאָמערט און טרויערט!…
זעט ווי עס לויערט
פֿון טונקעלע נעסטער
דעם אַרבעטערס טויט;
ווי ער האַלט זײַן ברויט…
ווי ער גלאָצט בײַ זײַן טיר,
בײַ זײַן אָרעם געצעלט —
וויי, וויי איז מיר!
וויי, וויי דיר, וועלט!
אַ שבת איז דאָס געווען,
אַן אַרבעטערס אַ שבת,
זײַן „קידוש!“… זײַן „הבֿדלה!“…
די רויטע בהלה
איז פּלוצלינג געשען,
געשיקט פֿון דעם רײַכן,
דעם פּרינץ פֿון געלט.
אָ, אָ, וויי אָן אַ גלײַכן!
פֿליסט טרערנטײַכן,
אַ פֿלוך דער אָרדענונג!
אַ פֿלוך דער אומאָרדענונג!
אַ פֿלוך דער וועלט!
* * *
אויף וועמען זאָל מען פֿריִער קלאָגן?
אויף די פֿאַרברענטע?
אויף די ניט־דערקענטע?
אויף די, וואָס קדיש זאָגן?
אויף די פֿאַרקריפּלטע,
פֿון „זײַן“ געטראָגן?
מײַן טרערנטײַך
אויף אײַך אַלעמען גלײַך!
* * *
פֿאַרהיל זיך אין שוואַרצן, דו גאָלדן לאַנד!
צו טיף דײַן פֿאַרברעכן, צו שרעקלעך דײַן שאַנד,
צו טויב דײַן געוויסן, צו בלינד דײַן געזעץ,
צו טײַוולש דײַן „האַווען“, צו בלוטיק דײַן נעץ,
דײַן נעץ, וועלכע פֿאַנגט דײַנע אָרעמע־לייט —
ס׳וועט קומען די צײַט!… ס׳וועט קומען דײַן צײַט!…
* * *
צינדט יאָרצײַט־ליכט אָן אין די ייִדישע גאַסן!
דער בראָך איז דער בראָך פֿון די ייִדישע מאַסן,
פֿון אונדזערע מאַסן פֿאַרחושכט און אָרעם.
ס׳איז אונדזער לוויה, יאָ, — אונדזערע קבֿרים,
ס׳האָט אונדזערע קינדער, וויי, אונדזערע בלומען,
דער פֿײַער פֿון אונדזערע אָרעמס גענומען.
וויי! אונדזערע ליבע פֿאַרשׂרפֿעטע קוילן,
וויי! אונדזערע פֿריידן אַ העלע מיט גרוילן,
וויי! אונדזערע גליקן אַ באַרג מיט אַרונות,
וויי! אונדזערע זיסע — גיהנום זכרונות!…
אַ צווייט ליד וואָס חנה מלאָטעק האָט דעמאָלט געדרוקט הייסט „מאַמעניו, אָדער עלעגיע פֿאַר די טרײַענגל־פֿײַער־קרבנות“, ווערטער פֿון אַנשל שאָר, מוזיק פֿון יוסל רומשינסקי:
עס רײַסט דאָס האַרץ פֿון דער שרעקלעכער פּלאָג,
ס׳ייִדישע פֿאָלק קלאָגט און וויינט, און ברעכט די הענט.
עס ברעכט אויס אַ פֿײַער, אין העלן טאָג
און הונדערטער אַרבעטער, זיי ווערן פֿאַרברענט.
די וואָס זײַנען פֿון פֿײַער אַנטרינען
האָבן שפּרינגענדיק זייער טויט געפֿינען.
די „מאָרג“ איז פֿול,
מען ווערט שיעור דיל,
ווי אַ מאַמע קלאָגט דאָרט אין דער שטיל:
— אוי־וויי, קינדעניו!
רײַסט זיך בײַ די האָר די מאַמעניו,
— צוליב דעם שטיקל ברויט
האָט אַ שרעקלעכער טויט
גערויבט מיר מײַן איינציק קינד;
טויט ליגט מײַן מיידעלע,
תּכריכים ׳שטאָט אַ חופּה־קליידעלע,
וויי איז מײַנע יאָר,
אַ קינד פֿון זעכצן יאָר,
אוי, מאַמע, מאַמע, וויי איז מיר!
חנה מלאָטעק האָט אויך אַרײַנגענומען טייל פֿון אַ ליד וואָס זי האָט באַקומען פֿון איוו סיקולאַר. די ווערטער זײַנען פֿון לויִס גילראָד און די מוזיק — פֿון ד. מייעראָוויץ. דער אָנהייב לייענט זיך אַזוי:
די שטונדע האָט געקלאַפּט,
דער שאַפּ האָט געסטאַפּט
אין דער גרויסער ווייסט־פֿעקטאָרי.
די אַרבעטער, זיי
האָבן געקראָגן די פּיי
און געאײַלט זיך אַהיימגיין פֿאַר פֿרי.
נאָר פּלוצים, אוי־וויי,
אַ שרעק, אַ געשריי,
אַ העלישער פֿײַער ברעכט אויס.
פֿון איבעראַל קומען
פֿאַרצווייפֿלטע שטימען
אַיעדער וויל פֿריִער אַרויס.
פֿײַערלײַט קלינגען,
פֿון צענטן פֿלאָר שפּרינגען
מיידלעך פֿאַר אַנגסט און פֿון נויט.
עס קראַכט אומגעהײַער
דאָס שרעקלעכע פֿײַער
און פֿאַרברענט יונגע לײַבן צום טויט.
