Skip To Content
JEWISH. INDEPENDENT. NONPROFIT.

Support the Forward

Funded by readers like you DonateSubscribe
Yiddish

שוואַרצע חתונות און קמיעות וואָס ייִדן האָבן געניצט קעגן אַ מגפֿהBlack weddings and amulets Jews used against a plague

די שמירה פֿון הרבֿ משה טייטעלבוים, באַקאַנט ווי דער „ישׂמח משה‟, האָט געזאָלט אָפּנאַרן דעם מלאך־המוות.

די וועלט געפֿינט זיך הײַנט אין אַ זעלטענעם מצבֿ — אַ מגפֿה צעשפּרייט זיך גיך אין אַלע לענדער און דער איינציקער אופֿן זי אויסצומײַדן איז צו בלײַבן אין דער היים.

די ייִדן פֿון מיזרח־אייראָפּע האָבן געהאַט אַ לאַנגע געשיכטע מיט מגפֿות און ספּעציעל מיט דער כאָלעריע. די דאָזיקע קרענק שטאַמט פֿון פֿאַרסמטן וואַסער און עסן און האָט אָפֿט קראַנק געמאַכט גאַנצע געגנטן און שטעטלעך. מײַן עלטער־זיידע, יונה פֿישבאַך, איז מסוכּן קראַנק געוואָרן נאָך דעם ווי ער האָט געגעסן אַ שיסעלע סמעטענע אין אַ דערבײַיִקן דאָרף אין דער בוקעווינע אין 1894. מע האָט אים געפּרוּווט ראַטעווען: געמאַכט הייסע ביטלעך (וואַנעס), אים געוואַשן מיט שליש (זעקס־און־נײַנציקער בראָנפֿן). ווען דאָס האָט נישט געהאָלפֿן איז מײַן עלטער־באָבע טויבע געפֿאָרן צום האָרעדענקער רבין אָבער דער רבי האָט זי נישט געוואָלט זען, ווײַל ער האָט געוווּסט, אַז ער קען מיט גאָרנישט העלפֿן. דער גבאי האָט איר איבערגעגעבן, אַז דער רבי האָט געזאָגט, אַז „דער חולה האָט שוין אַ רפֿואה‟. שפּעטער האָט זי פֿאַרשטאַנען, אַז די „רפֿואה‟ איז, נעבעך, געווען דער טויט. ווען מע האָט אים באַגראָבן אויפֿן זוויניעטשקער בית־עולם האָט מען אים מקבר געווען ווײַט פֿון די אַנדערע גריבער, ווײַל ער איז געשטאָרבן פֿון אַן „אומנאַטירלעכן‟ טויט. אויסגעקריצט אויף זײַן שטיין זעט מען אַ לייב מיט זײַן וויידל אין זײַן מויל; אַ סימבאָל וואָס, איך האַלט, מע דאַרף אויסטײַטשן ווי „געשטאָרבן פֿון סם‟ אָדער פֿון אַ מגפֿה.

אַפֿילו בײַם אָנהייב 19טן יאָרהונדערט האָט מען נאָך געטראַכט אַז אַזוינע עפּידעמיעס האָבן זיך אָנגעהויבן פֿון „פֿאַרסמטער לופֿט‟, פֿון דער מיאַזמע; אַ געדאַנק וואָס שטאַמט פֿון הונדערטער יאָרן קריק. ווען מע האָט באַגראָבן מײַן עלטער־זיידע יונה אויף אַ באַזונדער אָרט אינעם בית־הקבֿרות איז דאָס שוין געווען אַן אײַנגעוואָרצלטע טראַדיציע בײַ די ייִדן אין גאַליציע און בוקעווינע. אין ווין האָט מען באַערדיקט די עפּידעמיע־קרבנות אויף אַ באַזונדערן אָרט וואָס האָט נאָר געזאָלט זײַן דערווײַליק. שפּעטער האָט מען זיי אַריבערגעפֿירט אויפֿן עלטערן בית־עולם. עס איז אויך מעגלעך, אַז די אַנטוויקלונג פֿון דער חבֿרה־קדישה שטאַמט פֿון דער קהלישער רעאַקציע אויף עפּידעמיעס, און פֿון דעם באַדערפֿעניש וואָס גיכער צו באַגראָבן אַ גרעסערע צאָל טויטע. 

איז לויט דער טראַדיציע וואָס טוט אַ ייִד קעגן אַ מגפֿה? קודם־כּל דאַוונט מען; מע בעט בײַם אייבערשטן. מע פֿאַסט. מע זאָגט תּהילים. דאָס לערנען, האַלט מען, איז אויך אַ מיטל אויסצומײַדן אָדער אָפּצושטעלן אַ מגפֿה. אַנדערע רבנים און פֿירערס פֿון דער קהילה האָבן געעצהט, מע זאָל וואָס גיכער פֿאַרלאָזן דאָס אָרט פֿון דער קרענק. אַנדערע האָבן געענטפֿערט אויף דעם — אַז דער מלאך־המוות געוועלטיקט איבער אַלץ, וועט דאָס נישט העלפֿן.

אויב די מיטלען האָבן נישט געטויגט, האָט מען אויסגעפּרוּווט כּלערליי פֿאָלקס־סגולות און רפֿואות. אינעם 17טן יאָרהונדערט האָט איין רבֿ געעצהט, מע זאָל נעמען אַ פֿינגערל פֿון אַ מת און דאָס אַרומדרייען אַרום אַ קינד וואָס לײַדט פֿון הויכער היץ און האָט די סימפּטאָמען פֿון פּאָקן.

מע האָט אויך געקענט אויפֿהענגען אַ שמירה קעגן דער מגפֿה.

Amulet

אַ בילד פֿון הרבֿ משה טייטעלבוימס „שמירה‟ Image by Itzik Gottesman

אין דער שמירה פֿון הרבֿ משה טייטעלבוים, אויך באַקאַנט ווי דער „ישׂמח משה‟ (1740 — 1840) שרײַבט מען אויף ייִדיש אויף דער אונטערשטער שורה: „דאָ האָט מען שוין געפּאָקט, געמאָזלט און געשאַרלאַכט‟. פֿאַר וואָס? כּדי אָפּצונאַרן דעם מלאך־המוות. ווען דער מלאך וועט קומען צו דער טיר וועט ער לייענען, אַז דער טויט איז שוין דאָ געווען און וועט ווײַטער גיין אויף זײַן וועג.

אינעם שטעטל איז דער לעצטער מיטל אויסצומײַדן אַ מגפֿה געווען צו שטעלן אַ „שוואַרצע חתונה‟ אויפֿן בית־עולם. דאָס הייסט, מע האָט גענומען צוויי אָרעמע לײַט וואָס וואָלטן קיין מאָל נישט חתונה געהאַט אָן דער הילף פֿון דער קהילה, און מע האָט געשטעלט אַ חופּה צווישן די מצבֿות. אין דער פֿאָלק־פֿאַנטאַזיע זענען די קבֿרים און די טויטע נשמות וואָס לויערן אַרום זיי נעענטער צו גאָט און די גרויסע מיצווה פֿון חתונה מאַכן חתן־כּלה וועט גיכער דערגרייכן אין הימל און האָפֿנטלעך ברענגען אַ סוף צו דער מגפֿה.

מע קען זען די שילדערונג פֿון אַזאַ חתונה אין צוויי פֿילמען. אין „פֿישקע דער קרומער‟ (1939) איז די כּלה אַ בלינדע, און דער חתן אַ קרומער. דער פֿילם הייבט אַרויס וואָס פֿאַר אַ בושה אַזאַ חתונה איז געווען פֿאַרן פּאָרפֿאָלק. אין אַ צווייטן פֿילם, „גרענעץ” (1935), אַ פֿילם אויף רוסיש רעזשיסירט פֿון מיכאַיִל דובסאָן, איז דער הויכפּונקט אויך אַ שוואַרצע חתונה, בײַ וועלכע מע מאַכט חתונה אַן אַלטע, האָרבאַטע מויד מיט אַן אַלטן אַלמן.

אין דער איצטיקער מגפֿה פֿונעם קאָראָנאַ־ווירוס וועט מען שוין נישט מאַכן אַזוינע שוואַרצע חתונות, אָבער לאָמיר האָפֿן, אַז די רפֿואה וועט נישט קומען צו שפּעט.

Dive In

    Engage

    Republish This Story

    Please read before republishing

    We’re happy to make this story available to republish for free, unless it originated with JTA, Haaretz or another publication (as indicated on the article) and as long as you follow our guidelines. You must credit the Forward, retain our pixel and preserve our canonical link in Google search.  See our full guidelines for more information, and this guide for detail about canonical URLs.

    To republish, copy the HTML by clicking on the yellow button to the right; it includes our tracking pixel, all paragraph styles and hyperlinks, the author byline and credit to the Forward. It does not include images; to avoid copyright violations, you must add them manually, following our guidelines. Please email us at [email protected], subject line “republish,” with any questions or to let us know what stories you’re picking up.

    We don't support Internet Explorer

    Please use Chrome, Safari, Firefox, or Edge to view this site.