Skip To Content
JEWISH. INDEPENDENT. NONPROFIT.
Yiddish

ווידעאָ: דער שפּראַכנקאַמף אין תּל־אָבֿיבֿ מיט 100 יאָר צוריקVIDEO: The language war in Tel Aviv 100 years ago

מענדי כּהנא לייענט וואָס דער ייִדישער פּאָעט, יהואש, האָט געשריבן וועגן דער שׂינאה צו ייִדיש.

אין דעם קורצן פֿילם פֿונעם רעזשיסאָר ערן טאָרבינער, באַשרײַבט דער אַקטיאָר און דירעקטאָר פֿון דער תּל־אָבֿיבֿער אָרגאַניזאַציע „יונג ייִדיש‟, מענדי כּהנא (קאַהאַן), די ביטערע מלחמה קעגן ייִדיש, וואָס האָט געבושעוועט אין ארץ־ישׂראל אין דער ערשטער העלפֿט פֿונעם 20סטן יאָרהונדערט.

ער טוט דאָס, לייענענדיק אויסצוגן פֿונעם בוך, „פֿון ניו־יאָרק ביז רחובֿות און צוריק‟, אָנגעשריבן פֿונעם ייִדישן פּאָעט און איבערזעצער, יהואש.

גייענדיק איבער די גאַסן און פּלאַזשעס פֿונעם הײַנטיקן תּל־אָבֿיבֿ, באַטראַכט מענדי כּהנא, אין דער ראָלע פֿון יהואשן, די פּאַראַדאָקסן פֿונעם מענטשלעכן לעבן. אויף דער פּלאַזשע שטעלט ער אַ פֿילאָסאָפֿישע פֿראַגע: וואָס פֿאַר אַ שפּראַך רעדט דער ים אין תּל־אָבֿיבֿ? דער אַקטיאָר פֿאַרשרײַבט אָט־די קשיא אויפֿן זאַמד – אַ מעכטיקער סימבאָל פֿון סײַ אייביקייט, סײַ פֿאַרבײַיִקייט.

דעם סצענאַר פֿונעם פֿילם האָט אָנגעשריבן ד״ר יעד בירן – אַ פּראָפֿעסאָר פֿונעם חיפֿהר אוניווערסיטעט, וואָס ספּעציאַליזירט זיך אין ביאָגראַפֿיעס פֿון ייִדישע שרײַבער און פּאָעטן, וואָס האָבן געוווינט אין ארץ־ישׂראל במשך פֿון דער ערשטער העלפֿט פֿונעם פֿאַרגאַנגענעם יאָרהונדערט, שאַפֿנדיק זייערע ווערק אין יענער אומפֿרײַנדלעכער אַטמאָספֿער.

דער תּל־אָבֿיבֿער „בית שלום־עליכם‟ האָט אַרויסגעשטעלט דעם פֿילם אויף יוטוב אין 2015. כאטש געוויסע עקסטרעמע העברעיִסטן דריקן נאָך אַלץ אויס פֿײַנטשאַפֿט צו ייִדיש. האָט די עכטע מלחמה קעגן ייִדיש זיך שוין לאַנג פֿאַרענדיקט. „בית שלום־עליכם‟, אין תּל־אָבֿיבֿ, וואָס האָט זיך געעפֿנט אין 1966, טיילט כּסדר אויס פּרעמיעס פֿאַר ייִדיש־טעטיקייט. פֿון דעסט וועגן, טרעפֿן זיך צווישן ייִדן נאָך אַלץ גענוג שׂונאים פֿון ייִדיש.

יהואש, וואָס זײַן געבוירענער נאָמען איז געווען שלמה בלומגאַרטען (1872 – 1927), איז געבוירן געוואָרן אינעם ליטווישן שטעטעלע ווערזשבאַלאָווע. אין ארץ־ישׂראל האָט ער געוווינט נאָר אַ קורצע צײַט, 1914 – 1915. הגם דעמאָלט האָבן די מיליטאַנטישע העברעיִסטן כּסדר גערודפֿט ייִדיש, האָט די אמתע מלחמה קעגן דער שפּראַך זיך אָנגעהויבן שפּעטער, אין די 1920ער און 1930ער, ווען די שׂונאי־ייִדיש האבן געסטראַשעט דורכצופֿירן ממש טעראָר־אַקטן – באָמבע־אויפֿרײַסן אין קינאָ־טעאַטערס, וווּ מע האָט פּלאַנירט צו ווײַזן פֿילמען אויף ייִדיש. קיאָסקן, וווּ מע האָט פֿאַרקויפֿט ייִדישע צײַטונגען, האָט מען פֿאַרברענט. יהואש האָט דעמאָלט שוין געוווינט אין אַמעריקע, זײַענדיק זייער קראַנק אויף טובערקולאָז. דאס וואָס ער האָט באַוויזן צו דערזען אין ארץ־ישׂראל איז אָבער שוין געווען גאַנץ מיאוס.

צום מערסטן איז יהואש באַקאַנט ווי דער איבערזעצער פֿונעם תּנ״ך אויפֿן הײַנטצײַטיקן ייִדיש. ער איז אויך געווען אַ פֿײַנער פּאָעט און איבערזעצער פֿון אַ גאַנצער ריי שפּראַכן. נאָך איידער ער איז געוואָרן אַ פּאָליגלאָט, האָט ער ליב געהאַט צווישן־שפּראַכלעכע שפּילערײַען. ווען זײַן עלטערע שוועסטער שיינע איז געשטאָרבן בײַ אַ יונגן עלטער, האָט ער איר געווידמעט איינס פֿון זײַנע ערשטע לידער מיטן נאָמען „דער בית־שני‟, וווּ דאָס לשון־קודשדיקע וואָרט „שני‟ איז מרמז אויפֿן שוועסטערס נאָמען.

יהואשס קולטור־אינטערעס איז געווען זייער אַן אַרומנעמיקער. ער האט אָנגעהויבן איבערזעצן דעם קאָראַן פֿון אַראַביש אויף ייִדיש, פֿאָלגנדיק דעם סטיל פֿון זײַן ייִדישן תּנ״ך. ער האָט אויך איבערגעזעצט דמיטרי מערעזשקאָווסקיס ליד „שאַקאַיאַמוני‟ וועגן דעם בודאַ פֿון רוסיש אויף ייִדיש, ווי אויך הענרי לאָנגפֿעלאָוס „הײַאַוואַטאַ‟, כינעזישע און יאַפּאַנישע לעגענדעס און אָמאַר כאַיאַמס סופֿי־לידער.

A message from Forverts editor Rukhl Schaechter

I hope you appreciated this article. Before you move on, I wanted to ask you to support the Forverts' 127-year legacy — and its bright future.

In the past, the goal of the Forverts was to Americanize its readers, to encourage them to learn English well and to acculturate to American society. Today, our goal is the reverse: to acquaint readers — especially those with Eastern European roots — with their Jewish cultural heritage, through the Yiddish language, literature, recipes and songs.

Our daily Yiddish content brings you new and creative ways to engage with this vibrant, living language, including Yiddish Wordle, Word of the Day videos, Yiddish cooking demos, new music, poetry and so much more.

—  Rukhl Schaechter, Yiddish Editor

Support the Yiddish Forverts with a generous gift to the Forverts today!

Dive In

    Republish This Story

    Please read before republishing

    We’re happy to make this story available to republish for free, unless it originated with JTA, Haaretz or another publication (as indicated on the article) and as long as you follow our guidelines. You must credit the Forward, retain our pixel and preserve our canonical link in Google search.  See our full guidelines for more information, and this guide for detail about canonical URLs.

    To republish, copy the HTML by clicking on the yellow button to the right; it includes our tracking pixel, all paragraph styles and hyperlinks, the author byline and credit to the Forward. It does not include images; to avoid copyright violations, you must add them manually, following our guidelines. Please email us at [email protected], subject line “republish,” with any questions or to let us know what stories you’re picking up.

    We don't support Internet Explorer

    Please use Chrome, Safari, Firefox, or Edge to view this site.