לכּבֿוד יום־העצמאות — אַ לויב דעם מאַלווע־געוויקסOn Yom Haatzmaut — a tribute to the mallow plant
אַ סך ישׂראלים רײַסן די בלעטער פֿון דער מאַלווע (חוביזה אויף העברעיִש) און מאַכן קאָטלעטן דערפֿון.
מאַלווע־בלעטער וואָס דער מחבר האָט געפֿונען אויף זײַן וואַלדשפּאַציר Photo by Benjamin Majersdorf
במשך פֿון דער זעקס-וואָכיקער מלחמה מיט איראַן, וואָס האָט זיך געענדיקט מיט אַ פֿײַער־שטילשטאַנד דעם 8טן אַפּריל, זײַנען מיר, ישׂראלים, און בפֿרט די אײַנוווינערס פון תּל-אָבֿיבֿ, געבליבן נאָענט צו דער היים צוליב די סכּנה פֿון דערווײַטערן זיך פֿון אַ שוץ-קעלער. די צאָרן און דער צער זײַנען געוואַקסן פון טאָג צו טאָג: ס׳איז מיר קלאָר געווען אַז דאָס איז אַ געפֿערלעכער שפּיל מיט פֿײַער, אַן איבעריקע מלחמה, און מיר — און די אײַנוויינערס פֿון איראַן — וועלן באַצאָלן דעם פּרײַז. (אונדזער דירה איז טאַקע אַ ביסל צעשעדיקט געוואָרן אין איינער פֿון די באָמבאַרדירונגען). דערפֿאַר קאָנט איר זיך פֿאָרשטלען מיט וואָס פֿאַר אַ פֿרייד האָב איך אָנגענומען דעם פֿײַער-איבעררײַס; תּיכף נאָך דעם בין איך טאַקע אַרויסגעגאַנגען פֿון דער שטאָט, און גלײַך אין דער נאַטור.
און עס איז ווי געשען אַ נס: די נאַטור האָט זיך מכּלומרשט אָפּגעשטעלט אין דער צײַט פֿון דער קריג. דער פֿרילינג, וואָס ענדיקט זיך דאָ בדרך-כּלל פֿאַר פּסח, האָט דאָס מאָל געוואַרט אויף אונדז, זײַנע פֿאַרערערס. כּמעט די גאַנצע צײַט פֿון דער קריג איז געווען ווינטערדיק, מיט אַ סך רעגנס, און איצט, סוף חודש ניסן, איז נאָך אַלץ געבליבן גרין, פֿול מיט בלומען און געוויקסן — אַ זעלטנקייט.
צווישן די פֿאַרשיידענע בלומען און געוויקסן האָב איך באַמערקט אַז אויך די מאַלווע, וואָס אויף העברעיִש הייסט עס חוביזה, בליט נאָך מיט אירע חנעוודיקע וויאָלעטע בלומען. די בלומען בליִען, די קליינע פֿרוכטן זײַנען רייף, און די בלעטער זײַנען נאָך גרין.
די מאַלווע וואַקסט אין אַפֿריקע, אַזיע און אייראָפּע, און ישׂראל בתוכם. בדרך-כּלל שפּראָצן די ערשטע בלעטער פֿון דער מאַלווע אַרויס נאָך די ערשטע רעגנס פֿון ווינטער — אַרום דעצעמבער. זי וואַקסט פֿון זיך אַליין אין דער נאַטור, אָבער אויך אין די שטעט, אין די הויפֿן און אין נאָכגעלאָזטע גערטנער. אין פֿאַרגלײַך מיט די רקפֿות (ציקלאַמען), למשל, אָדער אַנדערע איידעלע בלומען, איז זי נישט קיין מפֿונק, און וואַקסט אומעטום.
די בלעטער קאָן מען עסן פֿריש, אָדער געקאָכטע צי געפּרעגלטע (ווײַטער אונטן וועט איר געפֿינען אַ רעצעפּט דערפֿאַר). עס איז אַ ביסל שלײַמיק; איר טעם דערמאָנט אין שפּינאַט, און זי האָט אַ סך געזונטע קוואַליטעטן. אין די פֿריסטע סטאַדיעס איז די מאַלווע גאָר נידעריק, אָבער אַרום פֿעברואַר דערגרייט זי ביז דער הייך פֿון אַ מענטשן. אַרום מערץ באַווײַזן זיך שוין די שיינע בלומען פֿון דער מאַלווע און דערצו די רונדיקע קליינע פּירות, וואָס קינדווײַז האָבן מיר אַלע געגעסן מיט הנאה.
די מאַלווע וואַקסט טאַקע ווילד, אָבער זי איז נישט סתּם קיין פּראָסטע געוויקס. קודם-כּל, איר נאָמען אַליין: דאָס וואָרט „חוביזה“ איז אַן אַראַבישער טערמין, כובעזאַ. אויף אַראַביש הייסט עס „אַ קליין ברויט“ („כובז“ איז ברויט), און טאַקע, אויך אין עבֿרית רופֿט מען עס אַמאָל „לחם ערבֿי“ (אַראַביש ברויט). עס האָט אייגנטלעך אַן אָפֿיציעלן נאָמען: „חלמית“ (לויט דער משנה כלאיים ח, א), און דערצו אַ וויסנשאַפֿטלעכן נאָמען: malva. אויף ענגליש הייסט עס Mallow. אָבער אַ חוץ אַ קליינער צאָל מומחים, רופֿט קיינער דאָ עס נישט אַנדערש ווי כובעזאַ.
צוליב איר ברייטהאַרציקער מנהג צו וואַקסן אומעטום, האָט מען באַנוצט די כובעזאַ, מאַלווע, אויך אין דער צײַט פֿונעם „מצור“, די בלאָקאַדע פֿון ירושלים אין יאָר 1948. אין די ווינטער־חדשים וואָס ירושלים איז געשטאַנען איבערגעריסן פֿונעם ייִשובֿ, האָבן די ירושלימער באַלאַבאָסטעס אָפּגעריסן די מאַלווע־בלעטער און געמאַכט פֿון זיי פֿאַרשיידענע מאכלים, בפֿרט קאָטלעטן. לזכר דעם האָט מען שפּעטער, אין די פֿופֿציקער יאָרן, פֿאָרגעשלאָגן אַז מע וועט דערלאַנגען די באַרימטע קאָטלעטן לכּבֿוד יום־העצמאות (דעם אומאָפּהענגיקייט-טאָג). אָט למשל האָט דער דערציִונג-מיניסטעריום אין 1955 פֿאָרגעלייגט אַן אָפֿיציעלער יום-טובֿדיקער מעניו: כובעזאַ-קאָטלעטן אין פּאָמידאָרן ראָסל, סאַלאַט-כובעזאַ אין טחינה, יויך מיט קרעפּלעך, „שבֿעת המינים“-טאָרט אאַז״וו. אַזאַ מעניו קאָן מען געפֿינען אויך אין דעם פּאָפּולערן קאָכבוך „365 שולחנות ערוכים“ (365 געדעקטע טיש), וואָס איז אַרויס אין 1961, און וואָס מײַן מאַמע האָט געהאַלטן כּמעט ווי אַ שולחן-ערוך.
טאַקע אַ שיינער אײַנפֿאַל — עסן כובעזאַ-קאָטלעטן לכּבֿוד יום־העצמאות — נאָר איין חיסרון האָט עס. ווי געזאָגט, וואַקסט די מאַלווע ווינטערצײַט, און אַ חוץ הײַיאָר, און נאָך זעלטענע יאָרן, זײַנען די בלעטער אין דער צײַט פֿון יום־העצמאות שוין אויסגעטריקנט, אָדער די אינסעקטן (וואָס האָבן אויך ליב כובעזאַ) האָבן זיי שוין אויפֿגעפֿרעסן. דערפֿאַר קאָן מען נישט פֿאַקטיש גרייטן די כובעזאַ-קאָטלעטן אָנהייב מײַ, ווען עס פֿאַלט בדרך-כּלל אויס יום־העצמאות.
מע דאַרף זיך מודה זײַן אַז בכּלל, מיט די יאָרן, האָט מען אַ ביסל גרינגעשעצט אָט די „לחם עוני“, די אָרעמע מאַלווע/כובעזאַ. ישׂראל איז געוואָרן רײַכער, און אין יום־העצמאות האָט מען אָנגעהויבן עסן דער עיקר פֿלייש „על האש“ – דאָס הייסט באַרבעקיו. אין די לעצטע יאָרן, נאָך דער „יורידישע רעוואָלוציע“ פֿון יאָר 2022, און בפֿרט נאָך דעם 7טן אָקטאָבער 2023 און די בלוטיקע מלחמות זינט דעמאָלט, האָבן אַ סך ישׂראלים בכּלל פֿאַרלוירן דעם אַפּעטיט צו יום־העצמאות. ווי עס שטייט אין קהלת: „לשׂמחה מה זו עושה“ (אויף לוסטיקייט — וואָס טוט זי אויף?). די פֿײַערונגען פֿון די לעצטע אומאָפּהענגיקייט-טעג האָבן עפּעס אַ ביטערן נאָך־טעם.
אָבער אפֿשר דווקא דאָס יאָר, לכּבֿוד דעם שפּעטערדיקן פֿרילינג און דער האָפֿענונג אַז עס וועט שוין נעמען אַ סוף צו דער מלחמה, קאָן מעט זיך צוריקקערן צו די באַשיידענע גוטע בלעטער. דערבײַ קאָן מען אַ תּפֿילה טאָן אַז ישׂראל זאָל אַליין אויפֿגעריכט ווערן, און איך גלויב נאָך אַלץ אַז עס קאָן זײַן בעסער סײַ פֿאַר אונדז און סײַ פֿאַר אונדזערע שכנים.
צום סוף, אָט איז דער צוגעזאָגטער רעצעפּט פֿון די געשמאַקע מאַלווע-קאָטלעטן:
500 גראַם מאַלווע־בלעטער, גוט געוואַשן
ציבעלע, צעהאַקט און געפּרעגלט
2 ציינדלעך קנאָבל, צעריבן
2 אייער
½ גלאָז מצה-מעל צי ברייזל (ברויט-קרישקעס)
זאַלץ און פֿעפֿער
איילבערט־בוימל
קאָכט די מאַלווע־בלעטער אין וואַסער אַ פּאָר מינוט. קוועטשט אויס דאָס וואַסער, און צעהאַקט די בלעטער. דערנאָך גיט צו די אַנדערע אינגרעדיענטן, און קנייט אויס רונדיקע קאָטלעטן. פּרעלגט (אָדער באַקט) זיי ביז זיי ברוינען זיך צו.
This is a moment of great uncertainty. Here’s what you can do about it.
We hope you appreciated this article. Before you go, we’d like to ask you to please support the Forward’s independent Jewish news. All donations are still being matched by the Forward Board - up to $100,000 until April 24.
This is a moment of great uncertainty for the news media, for the Jewish people, and for our sacred democracy. It is a time of confusion and declining trust in public institutions. An era in which we need humans to report facts, conduct investigations that hold power to account, tell stories that matter and share honest discourse on all that divides us.
With no paywall or subscriptions, the Forward is entirely supported by readers like you. Every dollar you give is invested in the future of the Forward — and telling the American Jewish story fully and fairly.
The Forward doesn’t rely on funding from institutions like governments or your local Jewish federation. There are thousands of readers like you who give us $18 or $36 or $100 each month or year.
Support our mission to tell the Jewish story fully and fairly.
