exodus comedy by the Forward

ווי אַ היסטאָריקער האָט פֿאַרוואַנדלט די געשיכטע פֿון יציאת־מצרים אין אַ קאָמעדיע

How one historian turned the story of Exodus into a comedy

דעם הײַנטיקן שבת לייענען מיר, ווי דער אייבערשטער האָט זיך אַנטפּלעקט צו משה רבינו, אַרויפֿגעלייגט אויף אים דאָס הייליקע שליחות אויסצולייזן ייִדן פֿון דער מיצרישער שקלאַפֿערײַ און באַשטראָפֿט די מיצרים דורך משהן מיט אויסטערלישע מכּות.

די מעשׂה וועגן יציאת־מצרים איז איינע פֿון די סאַמע דראַמאַטישע אינעם גאַנצן תּנ״ך. זי דינט ווי אַ יסוד פֿון כּלערליי טיפֿע אָפּטײַטשן, פֿון קבלה און מוסר ביז ראַדיקאַלע געדאַנקען וועגן דעם אַלגעמיינעם מענטשלעכן קאַמף קעגן שקלאַפֿערײַ און אומיושר. למשל, מיט עטלעכע יאָר צוריק האָט די אָרגאַניזאַציע „ייִדן פֿאַר ראַסע־ און עקאָנאָמישן יושר‟ (JFREJ), אַרויסגעגעבן אַ חידושדיקע הגדה פֿאַר דער באַוועגונג „אַפֿריקאַנער־אַמעריקאַנער לעבנס זענען וויכטיק‟ (BLM).

צי קאָן מען אויך אָפּטײַטשן יציאת־מצרים אויף אַ הומאָריסטישן אופֿן, ווי אַ מין קאָמעדיע? אין דער הײַנטיקער פֿרײַדענקערישער תּקופֿה קאָן מען זיך אַזוינס אַוודאי פֿאָרשטעלן; ס׳איז אינטערעסאַנט אָבער, אַז נאָך מיט היפּשע 22־23 יאָרהונדערטער צוריק האָט זיך אָפּגעפֿונען אַ ייִד, וועלכער האָט אָנגעשריבן אַ שטיקל קאָמעדיע וועגן משה־רבינו. דער ייִד האָט געהייסן אַרטאַפּאַנוס; ער האָט געוווינט אין אַלעקסאַנדריע, מצרים, און געשריבן אויף גריכיש.

אַ סך פֿון זײַן כּמו־היסטאָריש ווערק איז, צום באַדויערן, פֿאַרשוווּנדן געוואָרן. אַ דאַנק אוראַלטע גריכישע היסטאָריקער פֿונעם 3טן־4טן יאָרהונדערט איז אָפּגעהיט געוואָרן אַ ממשותדיקער טייל פֿון זײַן טראַקטאַט, וואָס ווערט צומאָל אַפֿילו באַטראַכט ווי אַ מין אַפּאָקריף — אַן אומאָפֿיציעלע הוספֿה צום תּנ״ך.

אַרטאַפּאַנוס באַטאָנט, אַז יוסף הצדיק אַליין האָט געבעטן די אַראַבער צו ברענגען אים קיין מצרים. כּלומרשט, זענען די אַראַבישע מלכים געווען, זײַענדיק אַבֿרהם אָבֿינוס אייניקלעך, פֿרײַנדלעך צו יוספֿן, להיפּוך צו זײַנע אויפֿגעבראַכטע ברידער.

אין מצרים איז יוסף, לויט אַרטאַפּאַנוסן, באַלד געוואָרן אַן עצה־געבער בײַ פּרעה און חתונה געהאַט מיט אַן אָרטיקער אַריסטאָקראַטישער פֿרוי. די טראַגישע מעשׂיות וועגן דער מכירת־יוסף און דער אינטריגע פֿון אשת־פּוטיפֿר ווערן פּשוט נישט דערמאָנט. שאַפֿט זיך אַן אײַנדרוק, אַז יוסף איז פּשוט אַוועקגעפֿאָרן קיין מצרים צו באַקומען דאָרטן אַ חשובֿע שטעלע.

ווײַטער דערציילט אַרטאַפּאַנוס, אַז אַ געוויסער פּרעה איז נישט געווען פֿרײַנדלעך צו ייִדן; קיין פּרטים גיט ער נישט אָן. משה רבינו איז בשלום געבוירן געוואָרן, אויסגעוואַקסן און געדינט בײַ פּרעה ווי אַ גרויסער חכם, וועלכער האָט אויסגעלערנט די מיצרים, ווי אַזוי צו בויען שיפֿן, שטיינערנע געבײַדעס און מאַכן געווער. משה איז אויך געווען דער פֿאָטער פֿון דער אַלט־מיצרישער פֿילאָסאָפֿיע און אײַנגעטיילט דאָס לאַנד אין 36 געגנטן, וווּ דער עולם זאָל זיך בוקן צו קעץ, הינט צי איביסן (פֿויגלען פֿון דער שטאָרך־משפּחה) וואָס פֿלעגן טאַקע זײַן אַ פּאָפּולערע מיצרישע עבֿודה־זרה.

דער לעצטער פּרט האָט אַרויסגערופֿן אַ גרויסע פֿאַרצווייפֿלונג בײַ אַ סך פֿאָרשער: עס באַקומט זיך, אַז אַרטאַפּאַנוס איז געווען אַ שלעכטער ייִד, אַ מודה־בעבֿודה־זרה! אין דער אמתן, איז אַזאַ אָפּשאַצונג נישט אַזוי פּשוט. הרבֿ דון יצחק אַברבנאל, אַ כּשרער ייִדישער מפֿרש און דענקער און אַן עקלעקטישער ערודיט, האָט בפֿירוש געשריבן, אַז שלמה המלך האָט געגעבן אַנדערע פֿעלקער עצות, ווי אַזוי זיי זאָלן דינען זייערע אָפּגעטער, ווײַל נישט־ייִדן מעגן דינען דעם אייבערשטן בשיתּוף, אָנערקענענדיק זייערע עבֿודה־זרות, כּל־זמן זייערע געצן בלײַבן סובאָרדינירט צום רבונו־של־עולם. דער דאָזיקער געדאַנק שטאַמט פֿון דער אַמאָליקער פּלוראַליסטישער העלעניסטישער שיטה אין ייִדישקייט.

אַרטאַפּאַנוס שילדערט יציאת־מצרים ווי אַן אינערלעכן מיצרישן מאַכט־קאָנפֿליקט. די מיצרישע מאַסן האָבן כּלומרשט זייער ליב געהאַט משה רבינו, נאָר דער פּרעה כענעפֿרעס האָט אים נישט פֿאַרגינען, ווען משה, זײַענדיק אַ הויכראַנגיקער מיצרישער גענעראַל, האָט מיט דערפֿאָלג געוווּנען אַ גרויסע מלחמה קעגן עטיאָפּיע. צום סוף דערציילט אַרטאַפּאַנוס איבער די מעשׂה פֿון יציאת־מצרים, אָבער אויף אַ לײַכטן, אומדראַמאַטישן אופֿן.

דער אַמעריקאַנער היסטאָריקער ד״ר עריך גרוען טענהט, אַז ס׳רובֿ פֿאָרשער פֿון אַרטאַפּאַנוסן פֿאַרזעען זײַן הומאָר. איך מוז מסכּים זײַן מיט אַזאַ אָפּשאַץ. דער געדאַנק, אַז משה רבינו האָט אויסגעלערט די נאַרישע מיצרים זיך צו בוקן צו קעץ, קלינגט שוין זיכער ווי בדחנות. ס׳זעט אויס, אַז דער דאָזיקער אוראַלטער מחבר האָט געוואָלט פֿאַרוואַנדלען יציאת־מצרים אין אַ טשיקאַווער מעשׂה, וואָס קאָן אַרויסרופֿן גוטע געפֿילן און געלעכטער סײַ בײַ ייִדן, סײַ בײַ מיצרים סײַ בײַ גריכן.

ווי אַ היסטאָריקער האָט פֿאַרוואַנדלט די געשיכטע פֿון יציאת־מצרים אין אַ קאָמעדיע

Your Comments

The Forward welcomes reader comments in order to promote thoughtful discussion on issues of importance to the Jewish community. All readers can browse the comments, and all Forward subscribers can add to the conversation. In the interest of maintaining a civil forum, The Forward requires that all commenters be appropriately respectful toward our writers, other commenters and the subjects of the articles. Vigorous debate and reasoned critique are welcome; name-calling and personal invective are not and will be deleted. Egregious commenters or repeat offenders will be banned from commenting. While we generally do not seek to edit or actively moderate comments, our spam filter prevents most links and certain key words from being posted and the Forward reserves the right to remove comments for any reason.

Recommend this article

ווי אַ היסטאָריקער האָט פֿאַרוואַנדלט די געשיכטע פֿון יציאת־מצרים אין אַ קאָמעדיע

Thank you!

This article has been sent!

Close