אַ פֿאָלקסטימלעכע שטימונג אויפֿן אַמסטערדאַמער ייִדיש־סימפּאָזיוםA folksy approach to this year’s Yiddish symposium in Amsterdam
דער שוועדישער פֿאַרלעגער ניקאָלײַ אָלניאַנסקי האָט דערציילט ווי ער האָט אָנגעהויבן אַרויסגעבן קינדערביכלעך אויף ייִדיש.
Photo by Daniella Zaidman Mauer
דעם 21סטן אַפּריל איז פֿאָרגעקומען דער יערלעכער אַמסטערדאַמער ייִדיש־סימפּאָזיום, נאָר דאָס יאָר איז עפּעס ניט געװען װי געװײנטלעך. איז מה נשתּנה, מיט װאָס איז דער הײַיאָריקער סימפּאָזיום געװען אַנדערש װי אַלע יאָר?
מיט 20 יאָר צוריק האָט דער פֿילאָלאָג און היסטאָריקער שלמה בערגער ע״ה געגרינדעט דעם סימפּאָזיום — װי אַ פֿאָרש־קאָנפֿערענץ. אלא װאָס, אין יאָר 2026 איז דאָס ניט געװען קײן שמועס פֿון פֿאָרשער צװישן זיך, אין העלפֿאַנדבײן־טורעם, נאָר אַ קולטור־אונטערנעמונג פֿאַרן ברײטן עולם.
שױן דאָס באַגריס־װאָרט האָט געשמעקט מיט פּאָפּולאַריזירונג און פֿאָלקסטימלעכקײט. באַגריסט האָט דעם עולם די לעקטאָרין פֿאַר דער ייִדישער שפּראַך און ליטעראַטור בײַם אַמסטערדאַמער אוניװערסיטעט, דניאלה זײַדמאַן־מאַוער. אַלײן רעדנדיק אױף ענגליש, האָט זי באַמערקט, אַז מאַמע־לשון קװעלט מן־הסתּם פֿון נחת, זעענדיק די חסידישע קינדער װאָס בײַ זײ אין מױל לעבט די שפּראַך װײַטער.
זײַדמאַן־מאַוער האָט פֿון צײַט צו צײַט פֿאָרט אַרײַנגעכאַפּט אַ ייִדיש װאָרט: „זיצן שיבֿעה“, „קוגל“, „חוצפּה“. אױך יצחק באַשעװיסן האָט מען דערמאָנט. װי ניט איז, קומט זײַדמאַן־מאַורער אַ גרױסער יישר־כּוח פֿאַרן אײַנאָרדענען דעם סימפּאָזיום. אין דעם פּרט איז איר אַרבעט געװען זײער אַ געראָטענע.
סך־הכּל זײַנען געװען דרײַ רעדנערס. בײַם אָנהײב איז אַרױסגעטראָטן דװקא אַ װיסנשאַפֿטלערין מיט אַ רעפֿעראַט װעגן לינגװיסטיק. דאָס איז געװען די שפּראַך־פֿאָרשערין חיה־רחל נאָװע פֿון ניו־יאָרק. זי האָט איבערגעגעבן אינטערעסאַנטע אױספֿירן פֿון איר פֿאָרשונג און בעת־מעשׂה פֿאַרװײַלט דעם צוהערער־עולם.
אײדער ניו־יאָרק האָט געהײסן ניו־יאָרק, האָבן דאָרט געװױנט האָלענדישע קאָלאָניסטן אין אַ ייִשובֿ אױפֿן נאָמען נײַ־אַמסטערדאַם. אַפֿילו די שפּעטערדיקע דורות האָבן נאָך אַ צײַט לאַנג אױפֿגעהיט די נידערלענדישע שפּראַך — זײ האָבן זיך געהאַט זײערע צײַטונגען און אױך אײגענע שולן. אױב אַזױ, האָט די לינגװיסטן נאָװע געטענהט, קען מען דאָך מאַכן אַ גזירה־שװה און זאָגן דאָס אײגענע װעגן דער חסידישער באַפֿעלקערונג הײַנט צו טאָג, װאָרן אַ סך חסידים לעבן זיך װײַטער אױס אױף דער ייִדישער שפּראַך — צװישן זײ נאָװע אַלײן.
בשעתן רעפֿעראַט האָט זי טאַקע געװיזן אַ קורצן פֿילם מיט איר אײניקל װאָס לײענט פֿון אַ ייִדיש־לערנבוך. בײַם סוף האָט זי נאָך געװיזן אַ מוזיק־װידעאָ מיט אַ רעפּ פֿונעם פּאָפּולערן חסידישן זינגער אַרי סאַמעט. „פּסח האָבן די קינדער דאָס געזונגען אָן אױפֿהער!“ — האָט זי געזאָגט.
צװישן די גורמים װאָס פֿאַרזיכערן דעם המשך פֿון דער שפּראַך האָט נאָװע דערמאָנט דעם פֿאַקט, װאָס מע קען פֿירן געשעפֿטן און מאַכן אַ קאַריערע אױף ייִדיש. מע דאַרף ניט צוקומען צו ענגליש כּדי פּרנסה צו האָבן. אַחוץ געזעלשאַפֿטלעכע פֿאַקטאָרן האָט נאָװע אױך אַרומעגערעדט פֿאַקטן פֿון דער שפּראַך גופֿא.
אינעם לשון פֿון הײַנטיקע חסידים געפֿינען זיך סימנים סײַ פֿון המשך און סײַ פֿון באַנײַונג. חסידים זאָגן, למשל, „אַלעס“ (פֿאַר „אַלץ“) — פּונקט װי דער ייִדיש־רעדנידקער עולם אין אונגאַרישן אונטערלאַנד פֿאַר דער מלחמה. פֿון דער צװײטער זײַט, זאָגט מען הײַנט צו טאָג „אײביק“ (ניט „אַלע מאָל“, „תּמיד“ אָדער „אַלץ“) — אַ װאָרט װאָס אַמאָליקע צײַטן האָט מען עס זעלטן װען געבראַכט פֿאַרן מױל, און אַז יאָ, איז מײנענדיק דװקא „נצח“ און ניט אַז מע טוט עפּעס שטענדיק, כּסדר.
דער צװײטער רעדנער אױפֿן סימפּאָזיום האָט שױן גערעדט אין גאַנצן ניט אַקאַדעמיש, נאָר דערצײלט אַנעקדאָטן, פּערזענלעכע זכרונות. אױך בײַ אים האָט מען זיך גוט פֿאַרװײַלט און ער האָט ניט אײן מאָל אַרױסגערופֿן אַ געלעכטער בײַם עולם. דאָס האָט געשמועסט דער שוועדישער פֿאַרלעגער ניקאָלײַ אָלניאַנסקי װעגן זײַן פֿאַרלאַג און װעגן דעם װי אַזױ ער האָט זיך גענומען צום אַרױסגעבן הײַנטצײַטיקע װעלטלעכע ליטעראַטור אױף ייִדיש.
אָלניאַנסקי איז אַ שװעד װאָס האָט זיך מגייר געװען. לכתּחילה האָט ער גענומען זיך לערנען ייִדיש כּדי ניט אָנצוּװערן זײַן סטודענטישע דירה. אָבער נאָך דעם האָט ער שטאַרק הנאה געהאַט פֿון די שפּראַך־לעקציעס מיט שלמה שולמאַנען ע״ה, װאָס האָט דעמאָלט געהאַלטן ייִדיש־לעקציעס אױפֿן לונדער אוניװערסיטעט. שפּעטערצו האָט ייִדיש געשפּילט אַ צענטראַלע ראָלע פֿאַר זײַן באַנעמען זיך אַלײן װי אַ ייִד.
מיט דער צײַט האָט אָלניאַנסקי, אין אײנעם מיט זײַן װײַב אידאַ, אַלײן אָנגעהױבן זיך אױסלעבן אױף ייִדיש און אַרױסגעבן אַ צײַטשריפֿט, װאָס אין איר האָבן זײ געשריבן װעגן „העװי מעטאַל“, װידעאָ־שפּילן און נאָך ענינים װאָס האָבן זײ פֿאַראינטערעסירט. די יונגע משפּחה אָלניאַנסקי איז אין גיכן דערגאַנגען צום אױספֿיר, אַז פֿאַרן ייִדישן המשך דאַרף מען האָבן װעלטלעכע קינדערביכער אױף ייִדיש. און דאָס פּאָרפֿאָלק איז ניט געזעסן מיט פֿאַרלײגטע הענט, נאָר זיך טאַקע גענומען צו דער אַרבעט.
שלום בערגער האָט דעמאָלט רעצענזירט זײערע ביכער פֿאַרן פֿאָרװערטס און אַראָפּגעריסן צװײ פֿון זײ. אָלניאַנסקי האָט זיך אָפּגערופֿן דערױף, אױך אינעם פֿאָרװערטס, מיט טענות קעגן „אַן עליטיזם װאָס שטײט תּמיד אין וועג דעם לעבעדיקן, הײַנטצײַטיקן ייִדיש.“ בערגער האָט געהאַלטן אַז אָלניאַנסקיס ביכער לײענען זיך טײל מאָל „װי אַ ראָבאָט װאָלט זײ אָנגעשריבן“. אױף דעם האָט אָלניאַנסקי געענטפֿערט — מיט אַ ראָמאַן װעגן אַ ייִדישיסט װאָס הײסט קאָליאַ ראָבאָטסקי.
בשעת װען די ערשטע צװײ רעפֿעראַטן האָט מען געהאַלטן אױף ענגליש, איז דער דריטער און לעצטער געװען — אױף פֿלעמיש, דער סאָרט האָלענדיש װאָס מע רעדט אין צפֿון־בעלגיע. דאָס האָט דערצײלט נפֿתּלי מאָסקאָװיטש, אַ חסיד פֿון אַנטװערפּן, װעגן זײַן אַרבעט װי אַן עצה־געבער אין שפּראַך־ענינים פֿאַר דער נעטפֿליקס־סעריע „רױע דימענטן“.
אין דער אמתן האָט מאָסקאָװיטש ניט נאָר געלערנט הילכות אױסשפּראַך, נאָר אױך ייִדישע פֿירונגען: װאָס טוט אַ שטײגער אַ פֿרומער ייִד װען ער כאַפּט זיך אױף פֿון שלאָף? װי אַזױ זאָגט מען מודה־אַני און גיסט אָפּ נעגל־װאַסער? װי אַזױ פֿירט זיך אַ חסידיש פּאָרפֿאָלק צװישן זיך?
װאָס שײך אַרױסרעד, האָט ער געשילדערט דעם גאַנג פֿון לימוד: צו ערשט דאַרף דער אַקטיאָר דאָך פֿאַרשטײן און קענען זאָגן די װערטער: װאָס — הערט — זיך, נאָר לסוף עס אַרױסרעדן: „װאָסערצאַך?“
אַז מע האָט געדאַרפֿט בראָקן פּסוקים לשון־קודש, האָט מאָסקאָװיטש זיך אָבער אַ מאָל מיאש געװען פֿונעם אױסלערנען זײַנע תּלמידים דעם אַרױסרעד. אײַנחזרן דעם פּיוט „אשת־חיל“ װאָלט זײ נאָך אַלעמען אָנגעקומען צו שװער. איז װאָס װעט מען טאָן אַז אַ משפּחה זעצט זיך אַװעק בײַם שבתדיקן טיש פֿרײַטיק־צו־נאַכט, און אַלע מאַנסבילן אין אײנעם דאַרפֿן זינגען אָט דעם לױבגעזאַנג לכּבֿוד דער ייִדישער פֿרױ?
צום סוף האָט מען רעקאָרדירט מאָסקאָװיטשן גופֿא עטלעכע מאָל װי ער זינגט אױס דעם ניגון, אַזױ אַז ס׳זאָל פֿאָרט קלינגען כּאילו דאָס זינגט אַ גאַנץ געזעמל מענערשע שטימען. װעגן אַזעלכע און אַנדערע פּרטים פֿון הינטער די קוליסן האָט מען זיך געקענט דערװיסן פֿון מאָסקאָװיטשן, װאָס אַרבעט אַנדערש װי אַ העברעיִש־לערער.
די אָרגאַניזאַטאָרן האָט זיך אַזױ אַרום אײַנגעגעבן אײַנצוסדרן אַ נאָכמיטאָג לעקציעס װאָס האָבן געקענט פֿאַראינטערעסירן סײַ אַקאַדעמישע פֿאָרשער־מבֿינים און סײַ דעם פּראָסטן, װײניקער באַהאַװנטן עולם. אַחוץ דעם איז דאָס אױך געװען אַ שײנע געלעגנהײט פֿאַר ייִדישיסטן זיך צונױפֿצוטרעפֿן און צו כאַפּן אַ שמועס אױף ייִדיש־לשון. דורך דעם האָט די ייִדישע שפּראַך גופֿא אױך געקראָגן אַ תּיקון אױף אָט דער לעבעדיקער אונטערנעמונג.
Hello, fellow Forward reader! I’m Joel Brown, a Forward reader and supporter for more than 15 years, and currently the chair of the board of directors.
I’m an avid Forward reader because it ticks so many of my essential boxes: excellent journalism, Jewish focus and diverse viewpoints. In today’s political climate, what I most appreciate is the Forward’s independence — made possible by the generosity of its membership.
The Forward is committed to bringing you unbiased, nuanced Jewish news. From my position as board chair, I see an exciting future as we expand our position as the definitive independent voice of contemporary American Judaism.
That’s why I’m paying it Forward, by matching $36,000 of reader gifts. It’s an investment in the Forward’s newsroom, to continue telling the American Jewish story with truth and independence.
— Joel Brown, Forward board chair
Support our mission to tell the Jewish story fully and fairly.
